زندگی  در کلمات اندک جای می گیرد...

این هم از شعر؛

مدیــر لی الدُّنیا بَل السَّبعَةُ ا لعــــــــُلی           بَلِِِِ الأُفُقِ الأَعلَی اِذاَ جَاشَ خَاطِرِی

اَصُومُ عَنِ الفَحشــاءِ جَهراً و خُفــــــیةً           عِفافاً وَ اِ ِفطَارِی بـِتَقدیس فاطِـــرِی

وَکَم عُصبَةٍ ضَلَّت عَنِ الحَقِّ فَاهـتـَدََت             بِطُرقِ الهُدَی مِن فَیضیَ ا لمُتَقاطِــرِ

فانَّ صراطی المستقـــــــیم بصــــــائر            یصبــن علی وادی العـــــمی کالقفا

                                             ***

اِذا قــَنِعت نَفـسی بـِمَیسُـور بُلغَـــــةٍ                یُحَصِّــلُها بـالکَـدِّ کـَفّی و ساعِــــدِی

اَمِنتُ تَصــاریفَ الحَوادِثِ کــــــُلَّها                فَکُن یا زَمانِی مُوعِدِی اَو مُسـاعِدِی

رسـی اتّخــذت الشّعـر بیـن منازلی                وَ فَوقَ مَنـاطِ الفـَرقـدین مَـصَـاعِدِی

اَلَیـسَ قَضَی الرَّحمنُ فی حُکمِهِ بِأَن                یُعِــیـدَ اِلـَی نَحـسٍ جمیــعَ الَمســاعِدِ 

مَتی ما دَنـَت دُنیاکَ کانـَت مُصِـیبَةً                 فَوَا عَجَبـــَا مِن ذَا القَـرِیبِ المُبــاعِدِ 

اِذا کانَ مَحصُــولُ الحَیــوةِ مـَنِیّــــَةً                فَشَـتـانَ حَــــالا کـُلِّ ســاعٍ وَ قــاعِدِ

.کلیات چهار مقاله- تألیف:علی النظامی العروضی السمرقندی

خواجه امام عمر خیامی،ابوالفتح عمر بن ابراهیم خیامی النیشابوری از مشاهیر اواخر قرن پنجم واوایل قرن ششم هجری بوده و یکی از مفاخر ایران است ولی شهرت فوق العاده ای که در بلاد شرق و در این اواخر در اروپا و امریکا بهم رسانیده همانا بیشتر یا فقط به واسطه ی رباعیات حکمت آمیزی است که در اوقات فراغت می سروده و سایر فضایل و مناقب او تحت الشعاع شعر مستور مانده است.

قدیمی ترین کتابی که یادی از عمر خیام نموده همین چهر مقاله است که مصنّف آن نظامی عروضی سمرقندی معاصر خیام بوده و در سال 506 در بلخ در مجلس انس به خدمت او رسیده است و در سال 530 درنیشابور قبر او را زیارت کرده است.

بعد از چهار مقاله اقدم مواضعی که نامی از عمر خیام در آن برده شدهاشعار خاقانی شیروانی است و بعد از او شیخ نجم الدین ابوبکر رازی در کتاب مرصاد العباد یادی از عمر خیام نموده.

بعد از مرصاد العباد کتابی که ترجمه ی حالی از عمر خیام منعقد ساخته است کتاب نزهة الأرواح و روضة الأ فراح فی تواریخ الحکماء المتقدمین و المتأخرین  لشمس الدین محمد بن محمود الشهر زوری است که بین سال های 611-586 تألیف شده است و دو روایت از این کتاب موجود است یکی زبان عربی و دیگری به زبان فارسی که ما روایت عربی آن را نقل می کنیم.

« عمر الخیّامیّ الّنیسابوریّ الآباءِ و البلاد و کان تلوا بی علیّ فی اَجزاء علوم الحکمة الّا انّه کان سیّیء الخلق ضیّق العطن و قد تأمَّل کتاباً باصفهان سبع مرّات و حفظه و عاد الی نیسابور فأملاه فقوبل بنسخة الاصل فلم یوجد بینهما کثیر تفاوت و له ضنّة بالتَّصنیف و التَّعلیم و له مختصر فی الطّبیعیّات و رسالة فی الوجود و رساله فی الکون و التّکلیف و کان عالماً بالفقه و اللّغة و التّواریخ و دخل خیّام علی الوزیر عَبد الرَزّاق و کان عنده امام القرّاء ابو الحسن الغزَّ الی و کانا یتکلّمان فی اِختلاف القرّاء فی آیةٍ فقال الوزیر علی الخبیر سقطنا فسآل الخیّامی فذکر اختلاف القرّاء و علل کلّ واحد منها و ذکر الشَّواذَّ و عللها  وفضّل وجهًا واحداً فقال الغزّ الی کثّر الله فی العلماء مثلک فانی ما ظننت انَّ احداً یحفظ ذلک مِن القرّاء فضلاً عن واحد من الحکماء، و اما اجزاء الحکمة  من الرّیاضیات و المعقولات فکان ابن بجدتها، و دخل حجّة الاسلام الغزَّ الی علیه یوماً و سآله عن تعیّن جزء من اجزاءالفلک للقطبیّة دون غیرها مع کونه متشابه الاجزاء فاطال الخیّامیّ الکلام  و ابتدأ من مقولة کذا و ضنَّ بالخوض فی محلِّ ا لنَّزاع و کان من دأبة ذلک الشّیخ المطاع حتی أذّن الظهر فقال الغزّ الی جاء الحقّ و زَهَقَ الباطل و قام،و دخل[ای الخیّامی] علی السّلطان سنجر و هو صبّی و قد اصابه جدریّ فلمّا خرج سآله الوزیر کیف رآیته و بای شیء عالجته فقال عُمرُ الصبّیّ مخوف فرفع خادمٌ حبشیٌ ذلک الی السّلطان فلمّا برأ السّلطان ابغضة و کان لا یحبّه، وکان ملکشاه ینزّله منزلة النّدماء و الخاقان شمس الملوک فی البخارا یعظّمه غایة التّعظیم و یُجلسه معه علی سریره، و حکی انّه کان یتخلّل بخلال من ذهب و کان یتأمّل الأَلهیّات من الشّفاء فلمّا وصل الی الفصل الواحد و الکثیر و ضع الخلال بین ورقتین و قام و صلّی و اوصی و یأکل و لم یشرب فلمّا صلّی العشاء الاخیرة سجد و کان یقول فی سجوده اللّهم انی عرفتک علی مبلغ امکانی فاغفر لی فان معرفتی ایّاک وسیلتی الیک و مات رحمةالله ، و له اشعار حسنة بالفارسییّة والعربیّة منها»

 ● اشعار عربی خیام را در پست بعدی خواهم گنجاند.

این بار می خوام با یکی از صنایع لفظی شعر آشناتون کنم؛ البته اونایی که با این صنعت آشنا نیستن.

و بقیه میتونن از امثالش استفاده کنن.

● ترجمه؛

 این صنعت چنان است که شاعر معنی شعر عربی را به شعر فارسی و یا شعر فارسی را به شعر عربی نقل می کند.

صنعت خیلی باحالیه!

▼ببینید...

این شعر یزید را که می گوید:

شمسیة کرم برجها قعر دنهـــــــــــــــــا

                                                      فمشرقها الســــــــــــاقی و مغربها فمــــــی

خاقانی در این بیت ترجمه نموده است:

می آفتاب زرفشان ، جام بلورش آسمان

                                                      مشرق کف ساقیش دان مغرب لب یار آمده

و

این بیت سعدی که :

سعد یا دی رفت و فردا همچنان معلوم نیست

                                                            در میان آن و این فرصت شمار امروز را

ترجمه ی این بیت منسوب به حضرت علی (ع) است که می فرماید:

مافـــــات مضی و ما سیأتیــــــــــــــک فاین

                                                             قم فاغـــــــتنم الفرصة بین العــــــــد مین

ناصر خسرو می گوید:

کردم بسی ملامت مر دهر خویش را

                                                             بر فعل بد و لیک ملامت نداشت سود

دارد  زمانه  تنگ  دل من  ز دانشش

                                                             خرم دلی که  دانشش  اندر میان  نبود

رشید  وطواط آن را عیناً به شعر عربی ذ یل ترجمه نموده است؛

عذلت زمــــــــــانی مدة فی فعــــــاله

                                                              ولکـــــــــن زمانی لیس یردعه العذل

یضیـق صدری الدهر بغضــتاً لفضله

                                                              فطوبی لصـدر لیس فی ضمنه فضــل

و از این مقوله بسیار است.

 ذکایی بیضایی، نعمت الله ، نقد الشعر، سلسله نشریات ما،1364 چاپ عرفان

پی گشتن کتاب های مختلف به یه مطلبی برخورد کردم که خیلی مربوط به عربی نبود(!) ولی جالب بود.

حرف و حدیث هایی راجع به نخستین مصراع دیوان حافظ بود.

« ألا یا اَیّها الساقی اَدر کأساً و ناوِلها»

زمانی گفته شده که این مصراع بیت دوم قطعه ای از یزید بن معاویه است:

اَنا المَسمومُ ما عندی                              بِتریــــــــاقٍ و لا راقٍ

اَدر کأساً و  ناوِلهــــا                              ألا یا اَیّها الســـــــاقی

ولی امروزه  در دیوان یزید چنین قطعه ای  یافت نمی شود؛  بنابراین در انتساب آن مصراع به وی تردید است.اما شواهدی دیگر نشان می دهد که الفاظ ومعنی بیت،قبل از دوران حافظ و در زمان حیات وی رایج بوده است.با توجه به انس حافظ با دیوان های شعر عربی تنها دو احتمال وجود دارد.

اول این که گوینده ی شعر مشخص باشد ولی ما از او نشانی در دست نداریم.

و دوم این که چنین مضمون و الفاظی شایع باشد، بدون این که بتوان گوینده ای خاص برای آن تعیین کرد.

• نمونه هایی از لفظ و معنی این بیت در اشعار گذشتگان و معاصران حافظ:

▪عباس بن حنف ( از شعرای معاصر هارون الرشید):

یا اَیّها الســـــــــــــــــــاقی اَدر کأسنا                              وَاکــــــــرُر علینا سَیِّد الاشرِبا ت

▪ ابو العباس خسرو فیروز بن رکن الدوله د یلمی:

اَدر الکأسَ علینا اَیّهـــــــا السّــاقی  لِنَطرَب

▪ مهیار دیلمی(دیوان):

طَرفُ « نَجد یّةٍ»  وَ طَرفُ « عراقی»                            اَیَّ کأسٍ  یُد یرُها اَیَّ ســــــــاقی  

▪ مولانا (دیوان شمس تبریزی):

  ألا یا الساقــــــیاَ اَوفِر وَ لا تَمنُن لِتَستَکثر                  اَدر کأساتنا وَاسکَر فَاِنَّ  العَیشَ  للسَّکران

  ألا یا الساقی السَّکری اَنِل  کأساتنا تَتری                  تُسَلّی  القَلَب با لبُشری تُصَفّینا مِنَ الشَّنــآن

                                                        ***

  ألا یا الساقیــــــاَ اِنّی لَظَمآنٌ وَ مُشتـــــاقٌ                  اَدر کأساً و لا تُنــکِر فَاِنَّ القــــومَ قد ذاقوا

                                                        ***

  اَلا یا صــاحبَ الدّارِ اَدر کأســاً  من النّارِ                  فَاوقِد لــی مَصـابیحی وَ ناوِلنی مَفاتیـــحی

▪شمس مغربی (دیوان):

اَدر لـی راحَ توحیـــــــــــــــــدٍ                                 ألا یـــــا اَیّـــــــها الســــــــــاقی

از همه ی این شواهد چنین بر می آید که نه واژه ها و نه معنی مصراع ،هیچ کدام از حافظ نیستند.

در مورد ساختار دستوری مصراع نیز باید گفت، عبارت« ای ساقی جامی بگردان و[به من] ده» در عربی صورتی تقریباً مشابه مصراع حافظ دارد(یا ساقی اَدر کأساً و ناوِلها).حال اگر فرض کنیم« شمس مغربی» مصراع دوم بیت خود را از حافظ نقل قول نکرده باشد، نشانگر مأخذی دیگر در همان زمان هاست و در این مصراع  تقریباً برای حافظ چیزی نمی ماند.

به عکس اگر فرض را بر این بگذاریم که « شمس مغربی» از حافظ نقل قول کرده است،با توجه به مراجع ارائه شده برای مفردات و ترکیب های بیت ، اگر قرار باشد نقل قول های حافظ را با علامت مشخص سازیم، مصراع مزبور بدین صورت ها در خواهد آمد:

« ألا یا»« اَیّها الساقی»« اَدر کأسا» « وناوِل» ها

« ألا»« یا اَیّها الساقی اَدر کأس»« اً»« و ناوِل» ها

و گونه هایی از این قبیل.

ولی به دلایلی چند ما به جای صورت های فوق،همه ی مصراع را داخل گیومه قرار دادیم.

دیوان حافظ شیرازی- به تصحیح و توضیح سید علی محمد رفیعی

▪ بیت آخر همین غزل رو هم می نویسم:

حضوری گرهمی خواهی ازاو غایب مشو حافظ

متی  ما  تــَلقَ  مَن  تَهوی  دَعِ  الـدُّ نیا  و اَهمـلها

« هرگاه به دیدار آن که دوستش داری رسیدی,دنیا را واگذار و آن را نادیده بگیر... »

علمی که  تو را گره گشاید  بطلب                                       زان پیش که از تو جان برآید بطلب

آن نیست که هست می نماید بگذار                                       آن هست که  نیست می نماید بطلب

اول سلام؛

و بعد تشکر از سر کار خانم ملکی که باعث شد حداقل لای خیلی از کتاب های خاک خورده و بی مصرف کتاب خونم رو باز کنم.

« زندگی در کلمات اندک جای می گیرد«* ولی ما باید پست های 10 خطی بذاریم...

به هر حال شاید مطالب جوان پسند نباشه ولی امیدوارم شما هم لذت ببرید.

***

حدیث زیر را«مجلسی»علیه الرحمة در جلد هفدهم بحار الانوار از امام رضا(ع) نقل نموده است، که البته این حدیث خود از کتاب«اختصاص» شیخ مفید بر گرفته شده است.

مفید(ره) روی عن عبد العظیمِ حسنی عن ابی الحسن الرضا علیه السلام. قالَ:« یا عبدالعظیم أبلِغ عنّی اولیائی السلامَ  و قُل لهم اَن لا یجعلوا لِلشیطان علی اَنفُسهم سبیلاً و مرهم بالصِدقِ  فی الحدیثِ و اداءِ الامانةِ و مرهم  بالسکوتِ  وترک الجدالَ  فیما لا یعنیهم و اِقبال بَعضهم علی بعضٍ  و المزاورةِ  فانَّ     ذلکَ قُربة الیّ  لا یَشغلوا اَنفسهم  بتمزیقِ بعضهم بعضاً فانّی آلیتُ علی نفسی انّه  مَن فَعَل الآخرة مِن الخاسرینَ وعرّفهم انّ اللهَ قدغَفَرَلمُحسِنهم و تَجاوَزَعن مسیئهم الّا مَن أشرَکَ به أو أذی ولیّاً مِن اولیائی أو أضمَرَ له  سوءَ  فاِنّ اللهَ لا یَغفِر له حتّی یَرجِعُ عنه  فاِن رَجَعَ عنه و الّا نَزَعَ روحَ الایمانِ عن  قلبِه و خَرَجَ عَن وِلایتی و لَم یَکُن له نَصیب فی ولایتِنا و أعوذُ بِاللهِ عن ذلکَ».

مفید روایت کرده از عبد العظیم حسنی(ع) از حضرت ابی الحسن الرضا (ع) که فرمود: «ای عبد العظیم؛ سلام مرا برسان به دوستان من و بگو به ایشان که راهی برای شیطان بر خودشان قرار ندهند . و امر کن ایشان را به راست گویی و ادای امانت و امرکن ایشان را که سکوت را رعایت کنند ومجادله و مناظره ی بیهوده و بیخود نکنند،در چنین جایی که مفید برایشان نیست.وبه ایشان بگو که اقبال با هم داشته باشند و به دیدن یک دیگر بروند زیرا که این مایه و موجب تقرب به خدا و ماست. و به آن ها بگو خود را مشغول بد گویی  و غیبت کردن از هم نکنند که من سوگند خورده ام  به جان خودم، که هر کس این کارها را بکند و یکی ازدوستانم را به خشم آورد و ناراحت کند،خدا را بخوانم که او را عذاب کند؛ دردنیا به بد ترین عذاب.  و در آخرت از زیان کاران باشد. و به ایشان بگو که بی گمان خدا نیکوکاران آن ها را آمرزید واز تقصیر گنهکارانشان در گذشته است. مگر آن کسی که به خدا شرک بورزد و یا دوستی ازدوستان مرا اذیت کند و  یا کینه ی او را در دل بگیرد و سوء قصد و نیت را دردل خود بدارد؛ پس در این موقع خدا او را نیامرزد مگر آنکه برگردد ازآن.

پس هرگاه  برگشت مشمول غفران  خدای تعالی شود وگرنه روح ایمان از قلب او گرفته و کنده شده  و از ولایت ما بیرون رود. و نمی باشد برای او بهره ای در ولایت ما؛و پناه می برم به خدا از این مطلب».

تذکرة المقابر فی أحوالِ المفاخر، تألیف:محمد شریف رازی

*رومن رولان- سفر درونی.